This post is also available in:
English
แหล่งทุน: องค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO)
ระยะเวลา: 26 สิงหาคม 2567 – 25 สิงหาคม 2569
“แรงงานข้ามชาติเป็นกลุ่มแรงงานที่สำคัญต่อเศรษฐกิจไทย แต่แรงงานจำนวนมากยังอยู่ในระบบการจ้างงานนอกระบบ…ทำให้ไม่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายแรงงานและสวัสดิการทางสังคมอย่างที่ควร ส่งผลกระทบทั้งต่อแรงงาน ภาคธุรกิจ และเสถียรภาพทางเศรษฐกิจของประเทศ”
ประเด็นปัญหาหลัก
- การละเมิดสิทธิแรงงานจากนายจ้าง เช่น ไม่จ่ายค่าล่วงเวลา เลิกจ้างไม่เป็นธรรม ไม่จ่ายค่าจ้างเมื่อลาป่วย และการกดดันทางวาจา
- การเข้าถึงสิทธิและข้อมูลที่จำกัด แรงงานจำนวนมากไม่เข้าใจสิทธิขั้นพื้นฐาน รวมทั้งไม่กล้าเรียกร้องและร้องเรียน
- ความซับซ้อนของโครงสร้าง เช่น แรงงานไม่มีนายจ้างไม่สามารถสมัครประกันสังคมมาตรา 33 ได้ และแรงงานหญิงตั้งครรภ์ที่มีเพียงประกันสุขภาพเอกชนและไม่เข้าใจ/ไม่แน่ชัดเกี่ยวกับเรื่องสิทธิคลอด
ข้อค้นพบ
- ปัญหาจากการปฏิบัติของนายจ้าง: สะท้อนให้เห็นถึงการละเมิดสิทธิแรงงานที่ยังเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง
- ไม่มีค่าล่วงเวลา: แรงงานในโรงงานภาคผลิตไม่ได้ OT อย่างเป็นทางการ แต่ถูกเพิ่มปริมาณงานในเวลาปกติ
- นายจ้างเลือกปฏิบัติในเรื่องการจ่ายค่าจ้างเมื่อแรงงานลาป่วยไปพบแพทย์: ลูกจ้างบางกลุ่มไม่ได้รับค่าจ้างเมื่อขอลางานไปรักษาสุขภาพ
- นายจ้างใช้คำพูดกดดัน ดูถูก: สร้างบรรยากาศการทำงานที่ไม่ปลอดภัยในเชิงจิตใจ
- นายจ้างเลิกจ้างไม่เป็นธรรม: ลูกจ้างไม่ได้รับค่าชดเชยแทนการบอกกล่าวล่วงหน้า
“สิ่งเหล่านี้สะท้อนถึง…ความอ่อนแอของกลไกกำกับดูแลและการบังคับใช้กฎหมายแรงงานในทางปฏิบัติ”
2. แรงงานข้ามชาติยังมีข้อจำกัดด้านการรับรู้ในเรื่องสิทธิแรงงานและสิทธิมนุษยชน: แม้มีการลงพื้นที่เพื่อให้ความรู้ แต่พบว่ายังมีหลายจุดที่แรงงาน “ไม่เข้าใจ” หรือ “เข้าใจผิด” ดังนั้นการลงพื้นที่เดิมบ่อยครั้ง จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งเพื่อให้แรงงานในชุมชนเข้าใจและสามารถนำความรู้ไปใช้ต่อได้อย่างแท้จริง
- แรงงานข้ามชาติไม่ทราบว่าสิทธิประกันสังคมครอบคลุมอะไรบ้าง :ไม่รู้ว่าสามารถเบิกค่ารักษา ค่าคลอด หรือค่าทดแทนรายได้ได้อย่างไร
- แรงงานข้ามชาติมีสิทธิประกันสังคมแต่ไม่กล้าเรียกร้อง/ไม่ทราบถึงกลไกการร้องเรียน: ขาดคำแนะนำกลไกการร้องเรียนอย่างต่อเนื่องและขาดแกนนำหรือการรวมกลุ่มเจรจาต่อรอง เนื่องจากเกรงว่าตนจะไม่มีงาน จึงไม่กล้าต่อรอง หรือต่อสู้เพื่อสิทธิของตน
📌 ข้อสงสัยจากแรงงาน
- แรงงานไม่มีนายจ้าง: แรงงานต้องการทราบว่าตนสามารถสมัครประกันสังคมเองได้หรือไม่?
คำตอบ: ไม่สามารถสมัครเองในระบบประกันสังคมมาตรา 33 ได้ เพราะจะต้องมีนายจ้างในการสมทบร่วมด้วย - แรงงานหญิงไม่มีประกันสังคมขณะตั้งครรภ์: แต่มีประกันสุขภาพเอกชนจากนายจ้าง – แรงงานสงสัยว่าสิทธิเมื่อคลอดบุตรจะเป็นอย่างไร?
คำตอบ: ขึ้นอยู่กับกรมธรรม์ ต้องสอบถามจากนายจ้างหรือบริษัทประกัน
“ข้อสงสัยข้างต้นแสดงถึง…. ความจำเป็นของการให้ข้อมูลที่เข้าใจง่าย…อย่างต่อเนื่องและมีความเป็นมิตรกับแรงงาน”
สรุปข้อค้นพบ
พบว่าปัญหาหลักเกี่ยวข้องกับการจ้างงาน การลางาน การขาดความรู้เรื่องสิทธิ และการเข้าถึงข้อมูล โดยแบ่งออกเป็น…ปัญหาด้านการจ้างงาน…แรงงานต้องรับภาระงานเพิ่มโดยไม่ได้ค่าล่วงเวลา บางกรณีเลิกจ้างไม่เป็นธรรม พร้อมทั้งมีการสื่อสารด้วยวาจาที่กดดัน และไม่ได้รับเงินชดเชยเมื่อต้องเลิกจ้าง ในขณะที่…ปัญหาด้านการลางาน…แรงงานไม่ได้รับค่าจ้างเมื่อลาป่วยหรือไปพบแพทย์ อย่างไรก็ตาม…ปัญหาด้านองค์ความรู้…แรงงานยังมีความเข้าใจผิดหรือไม่ทราบสิทธิประกันสังคม และไม่มีช่องทางสอบถามข้อมูลซึ่งสอดคล้องกับ…ปัญหาการเข้าถึงข้อมูล…เข้าใจยาก ขาดความชัดเจน และไม่มีแหล่งข้อมูลในชุมชนที่เข้าถึงง่าย…
ตารางสรุปปัญหาและข้อค้นพบ
| ปัญหา | สรุปข้อค้นพบ |
| ด้านการจ้างงาน | เพิ่มปริมาณงานแต่ไม่จ่ายค่าล่วงเวลา, เลิกจ้างไม่เป็นธรรม, คำพูดที่กดดัน, ไม่มีการจ่ายเงินชดเชยกรณีเลิกจ้าง |
| สิทธิการลางาน | ไม่ได้รับค่าจ้างเมื่อลาป่วยไปรักษาตัวหรือพบแพทย์ |
| องค์ความรู้ | เข้าใจผิดหรือไม่ทราบเกี่ยวกับประกันสังคม, ไม่ทราบสิทธิตนเอง, ไม่มีช่องทางสอบถาม |
| การเข้าถึงข้อมูล | ขาดการสื่อสารที่เข้าใจง่าย, ไม่มีแหล่งข้อมูลในชุมชน |
ที่มา : สำนักงานสมุทรสาคร มูลนิธิเพื่อสิทธิมนุษยชนและการพัฒนา, 2568
สรุปผลจากการลงพื้นที่เข้าถึงชุมชน
ผลการวิเคราะห์ยืนยันว่า….แรงงานข้ามชาติยังคงเผชิญปัญหาเชิงโครงสร้างและขาดการคุ้มครองที่มีประสิทธิภาพ… ดังนั้นความร่วมมือระหว่างแรงงาน ภาคธุรกิจ และภาครัฐ จึงเป็นกุญแจสำคัญในการยกระดับมาตรฐานสิทธิแรงงานและสร้างระบบเศรษฐกิจที่เป็นธรรม
| การวิเคราะห์ปัจจัยเชิงโครงสร้าง | ภายใน (แรงงาน) | ทักษะ ความรู้ ความเข้าใจและความสามารถในการเจรจาต่อรองของกลุ่มแรงงานข้ามชาติ |
| ภายนอก (ระบบเศรษฐกิจและกฎหมาย) | เศรษฐกิจตลาดแรงงานที่ยืดหยุ่นสูง ความต้องการแรงงานราคาถูกกฎหมายแรงงานครอบคลุมไม่ทั่วถึง โดยเฉพาะแรงงานไม่เป็นทางการการบังคับใช้กฎหมายเป็นไปได้ยากในทางปฏิบัติ | |
| ผลกระทบต่อภาคส่วนต่าง ๆ | แรงงาน | ขาดสวัสดิการความไม่มั่นคงด้านรายได้ความเสี่ยงต่อการถูกละเมิดสิทธิ |
| ภาคธุรกิจ | ธุรกิจขนาดเล็กต้องพึ่งพาแรงงานที่ไม่เป็นทางการทำให้ธุรกิจขาดความมั่นคง | |
| ภาครัฐบาล | ภาพรวมเศรษฐกิจไม่สะท้อนความเป็นจริงและความเป็นธรรม ส่งผลต่อความมั่นคงของระบบแรงงานและสิทธิมนุษยชน | |
| ข้อเสนอเชิงนโยบายและการดำเนินการ | แรงงาน | จัดกิจกรรมอบรม/ลงพื้นที่ชุมชนเน้นความเข้าใจเรื่องสิทธิ ประกันสังคม สิทธิแรงงาน และกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับแรงงานข้ามชาติและกลไกการร้องเรียนมีอาสาสมัครแกนนำแรงงานในแต่ละชุมชนทำหน้าที่ให้ข้อมูลและเป็นผู้ประสานการเข้าถึงบริการสร้างสื่อหรือคู่มือที่เข้าใจง่ายหลายภาษาเพื่อให้แรงงานสามารถทบทวนสิทธิของตนเองได้ด้วยตนเอง |
| ภาคธุรกิจ | สนับสนุนการจ้างงานที่เป็นธรรมจัดสวัสดิการให้ครอบคลุมแรงงานทุกกลุ่ม รวมถึงผู้ติดตามและครอบครัว | |
| ภาครัฐบาล | แก้ไขกฎหมายแรงงานและกฎหมายขั้นพื้นฐานให้ครอบคลุมแรงงานที่ไม่เป็นทางการเสริมกลไกการกำกับดูแล เช่น HRDD (Human Rights Due Diligence), BHR (Business and Human Rights)สนับสนุนบทบาทขององค์กรแรงงานและภาคประชาสังคม |
ที่มา: สำนักงานสมุทรสาคร มูลนิธิเพื่อสิทธิมนุษยชนและการพัฒนา, 2568
ปัญหาการคุ้มครองแรงงานข้ามชาติ กรณีแรงงานไม่เป็นทางการ – ประเทศไทย
หลังจากลงพื้นที่เข้าถึงชุมชนและช่วยเหลือแรงงานข้ามชาติให้เข้าถึงบริการที่ครอบคลุมแก่กฎหมายแรงงาน การคุ้มครองทางสังคม และสิทธิของตนเองได้ จึงพบกรณีศึกษาแรงงานข้ามชาติที่มีลักษณะการจ้างงานไม่เป็นทางการ จำนวน 16 เคสที่ขอรับความช่วยเหลือจากหลายกลุ่มอาชีพ (ภาคการผลิต, ก่อสร้าง, ประมง, บริการ, เกษตร) พบว่ากลุ่มแรงงานไม่เป็นทางการเผชิญความไม่มั่นคงทางการจ้างงาน ขาดการคุ้มครองด้านกฎหมายแรงงานและสวัสดิการพื้นฐานอย่างกว้างขวาง โดยสามารถวิเคราะห์ตามปัญหาที่เกิดขึ้นและสวัสดิการที่ไม่ได้รับเป็นหมวดหมู่ได้ดังนี้
ที่มา : สำนักงานสมุทรสาคร มูลนิธิเพื่อสิทธิมนุษยชนและการพัฒนา, 2568
ปัญหาที่พบของแรงงานข้ามชาติ กรณีแรงงานไม่เป็นทางการ – ประเทศไทย แบ่งตามประเภทงาน
| ประเภทงาน | จำนวน (เคส) | ปัญหาหลักที่พบ |
| ภาคการผลิต | 8 | เลิกจ้างไม่จ่ายค่าชดเชย,ค่าจ้างรายวัน, ค่าจ้างค้างจ่าย, ไม่มีสัญญาจ้าง, ไม่มีประกันสังคม, ไม่มีประกันสุขภาพ, ผ่านนายหน้า |
| ก่อสร้าง | 4 | อุบัติเหตุจากการทำงาน, ค่าจ้างรายวัน, ไม่มีประกันสังคม, ไม่มีประกันสุขภาพ, ไม่มีวันหยุด |
| ประมง | 2 | อุบัติเหตุจากการทำงาน, ไม่มีประกันสังคม, ไม่มีประกันสุขภาพ,ค่าจ้างเหมา |
| บริการ | 1 | ไม่มีสัญญาจ้าง,ค่าจ้างค้างจ่าย,ค่าจ้างเหมา, ไม่มีประกันสังคม, ไม่มีวันหยุด, ไม่มีประกันสุขภาพ |
| เกษตร | 1 | ไม่มีสัญญาจ้าง, ค่าจ้างค้างจ่าย, ค่าจ้างเหมา, ไม่มีประกันสังคม, ไม่มีวันหยุด, ไม่มีประกันสุขภาพ, ผ่านนายหน้า (กรณีค้ามนุษย์และบังคับใช้แรงงาน, ทำร้ายร่างกาย, ยึดเอกสารเดินทาง) |
ที่มา : สำนักงานสมุทรสาคร มูลนิธิเพื่อสิทธิมนุษยชนและการพัฒนา, 2568
ผลกระทบหลักของแรงงานข้ามชาติ กรณีแรงงานไม่เป็นทางการ – ประเทศไทย แบ่งตามปัญหาที่พบ/ลักษณะการจ้างงาน
| ปัญหาที่พบและลักษณะการจ้างงาน | จำนวน (เคส) | ผลกระทบหลัก |
| ค่าจ้างรายวัน | 12 | ขาดความมั่นคงในงานและสิทธิประโยชน์ในระยะยาว |
| ไม่มีประกันสังคม | 8 | ขาดความคุ้มครองทางสังคมเมื่อเจ็บป่วยหรือถูกเลิกจ้าง |
| ไม่มีประกันสุขภาพ | 7 | ส่งผลต่อสุขภาพและภาระค่าใช้จ่ายเมื่อเจ็บป่วย |
| ไม่มีการจ่ายค่าชดเชยเมื่อเลิกจ้าง | 7 | ขัดกับหลักความคุ้มครองทางกฎหมายแรงงาน |
| อุบัติเหตุจากการทำงาน | 4 | เสี่ยงต่อความพิการและไม่ได้รับการคุ้มครองตามกฎหมาย |
| ไม่มีวันหยุด | 4 | ขาดสิทธิแรงงานขั้นพื้นฐาน |
| ค่าจ้างค้างจ่าย | 4 | ถือเป็นการละเมิดสิทธิแรงงานอย่างชัดเจน |
| ค่าจ้างเหมา | 4 | ขาดสิทธิในการต่อรองและสวัสดิการขั้นพื้นฐานตามกฎหมาย |
| ไม่มีสัญญาจ้าง/การจ้างงานที่ไม่เป็นทางการ | 3 | การจ้างงานไม่ได้รับการรับรองตามกฎหมายแรงงาน |
| ผ่านนายหน้า | 2 | ระบบการจ้างงานไม่โปร่งใสและขาดหลักฐานยืนยันสิทธิทำให้แรงงานขาดผลประโยชน์ |
ที่มา : สำนักงานสมุทรสาคร มูลนิธิเพื่อสิทธิมนุษยชนและการพัฒนา, 2568
ภาพรวมผลกระทบต่อแรงงานข้ามชาติ – กรณีศึกษาแรงงานข้ามชาติไม่เป็นทางการในประเทศไทย
พบการละเมิดสิทธิแรงงาน: การค้างค่าจ้าง, เลิกจ้างไม่จ่ายค่าชดเชย, ไม่มีสัญญาจ้าง
สุขภาพและความปลอดภัย: อุบัติเหตุในภาคก่อสร้างและภาคประมงหลายเคสไม่ได้รับค่าเงินทดแทนหรือค่ารักษาพยาบาล
การแสวงหาประโยชน์ที่รุนแรง: กรณีบังคับใช้แรงงานและค้ามนุษย์ในภาคเกษตร มีการทำร้ายร่างกายและยึดเอกสารแรงงาน (ถอดบทเรียนกรณีศึกษาแยกออกไป)
Community Outreach and Legal Access
ข้อมูลติดต่อ
มูลนิธิเพื่อสิทธิมนุษยชนและการพัฒนา (มสพ.) Human Rights and Development Foundation (HRDF)
ที่อยู่: 87 ซอยสิทธิชน ถนนสุทธิสารวินิจฉัย เขตสามเสนนอก แขวงห้วยขวาง กรุงเทพมหานคร 10310
โทร: 662 277 6882, 662 277 6887 Fax. 02 2776882 ext 108
Email: in**@***********on.org Website: hrdfoundation.org
